[Phân tích] Sinh viên: “Tôi là ai sau khi ra trường?”

Sinh viên năm cuối đại học thường được nhắc đến như “chuẩn bị bước sang chương mới”, nhưng trải nghiệm thực tế lại không hề “đẹp” như vậy.

Không ít người học vẫn ổn. Điểm số không tệ. Không có biến cố lớn. Vậy mà càng gần ngày ra trường, họ càng thấy nặng. Một cảm giác mơ hồ rất khó gọi tên: lo lắng, trống rỗng, hoang mang. Không hẳn là buồn, cũng chưa chắc là trầm cảm. Chỉ là một câu hỏi cứ lặp đi lặp lại trong đầu: “Rồi mình sẽ là ai?”

Điều quan trọng cần nói ngay từ đầu: đây không phải “dramatic”, “overthinking” và càng không phải yếu đuối. Đây là một phản ứng tâm lý rất người, thường xuất hiện khi con người bước vào những giai đoạn chuyển tiếp quan trọng của cuộc đời.

Khủng hoảng hiện sinh như một chỉ báo trưởng thành

Khủng hoảng hiện sinh thường bị hiểu nhầm như một dấu hiệu cho thấy con người đang “có vấn đề”. Nhưng trong Tâm lý học hiện sinh, nó lại được nhìn theo một cách gần như ngược lại.

Khủng hoảng không phải là trục trặc cần sửa gấp, mà là trạng thái xuất hiện khi một người bắt đầu ý thức sâu hơn về chính sự tồn tại của mình. Những câu tự vấn như “Tôi là ai?”, “Tôi đang sống vì điều gì?”, “Điều gì khiến đời mình đáng để sống?” không phải là câu hỏi của sự yếu đuối, mà là câu hỏi của một ý thức đang trưởng thành.

Sinh viên năm cuối rơi đúng vào thời điểm những câu hỏi ấy gần như không thể né tránh. Trong suốt nhiều năm đại học, vai trò “sinh viên” đã cung cấp cho họ một cấu trúc sống rất rõ ràng: có lịch học, có điểm số, có tiêu chí đánh giá, có những cột mốc được xã hội thừa nhận. Danh tính cá nhân vì thế (thông thường) cũng được nâng đỡ rất nhiều bởi hệ thống này. Nhưng khi năm cuối sắp kết thúc, cấu trúc ấy dần rút lui.

Vai trò cũ tan rã, trong khi danh tính mới vẫn chưa kịp hình thành. Cá nhân rơi vào một trạng thái lưng chừng: không còn là sinh viên, nhưng cũng chưa thực sự là người đi làm; chưa được dẫn dắt, cũng chưa đủ vững để tự định hướng hoàn toàn.

Về mặt tâm lý, con người vốn không thoải mái với khoảng trống. Chúng ta cần cấu trúc để cảm thấy an toàn, cần những nhãn gọi để biết mình đang đứng ở đâu trong thế giới này. Khi những cấu trúc quen thuộc biến mất, cảm giác bất an gần như là phản ứng tự nhiên.

Điều này không có nghĩa là có điều gì đó “sai” đang xảy ra, mà chỉ cho thấy cá nhân đang bước vào một vùng chưa được định hình. Chính vùng này thường tạo ra lo âu, hoang mang, và cảm giác trống rỗng khó gọi tên.

Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ: khoảng trống đó lại là điều kiện cần cho sự phát triển sâu hơn của bản thân. Nếu vai trò cũ không sụp xuống, danh tính mới sẽ không có chỗ để hình thành. Nếu con người không trải qua cảm giác lạc hướng, họ sẽ rất dễ tiếp tục sống theo quán tính, theo những kịch bản có sẵn, mà chưa bao giờ thực sự tự hỏi mình đang sống vì điều gì.

Khủng hoảng hiện sinh, trong trường hợp này, giống như một điểm dừng bắt buộc – nơi cá nhân buộc phải nhìn lại, nghi ngờ, và tái cấu trúc cách mình hiểu về bản thân và cuộc đời.

Chính vì vậy, khủng hoảng ở sinh viên năm cuối không nên được nhìn như dấu hiệu của thất bại, mà như một dấu hiệu chuyển hóa. Nó cho thấy cá nhân đã bắt đầu rời khỏi đời sống được dẫn dắt để bước sang đời sống tự định hướng. Quá trình này thường chậm, không thẳng hàng, và không có đáp án chuẩn. Nhưng đó là cái giá gần như không thể tránh khỏi của việc trưởng thành có chiều sâu.

Nói cách khác, không phải ai khủng hoảng cũng đang mất phương hướng. Nhiều người khủng hoảng chính vì họ không thể tiếp tục sống một cách vô thức như trước nữa. Họ bắt đầu nhận ra rằng đời mình là một đời sống phải lựa chọn, và lựa chọn ấy không thể phó mặc cho xã hội, gia đình hay những khuôn mẫu sẵn có. Ở điểm này, khủng hoảng hiện sinh không còn là thứ cần bị dập tắt, mà là một tín hiệu đáng được lắng nghe, nâng đỡ và đồng hành.

Ý nghĩa không được trao sẵn

Viktor Frankl – bác sĩ tâm thần người Áo và người đặt nền móng cho liệu pháp ý nghĩa (logotherapy) – từng đưa ra một quan điểm có phần “khó nghe”: con người không được sinh ra với sẵn ý nghĩa cuộc đời.

Ý nghĩa không phải là thứ được trao kèm khi ta đạt một cột mốc nào đó, cũng không phải phần thưởng tự động xuất hiện sau những nỗ lực “đúng quy trình”.

Theo Frankl, ý nghĩa không nằm trong tấm bằng tốt nghiệp, cũng không tự nhiên hình thành khi ta có công việc đầu tiên hay một danh xưng xã hội rõ ràng. Ý nghĩa chỉ dần được kiến tạo khi con người dám đối diện với những câu hỏi khó của chính mình, và quan trọng hơn, dám chịu trách nhiệm cho câu trả lời mà mình lựa chọn (Frankl, 1984).

Nói cách khác, ý nghĩa không phải thứ để tìm thấy một lần rồi giữ mãi, mà là một quá trình sống, lựa chọn và cam kết.

Xem thêm: Liệu Pháp Logo Của Viktor Frankl

Vấn đề nằm ở chỗ: năm cuối đại học lại chính là thời điểm những câu hỏi hiện sinh ấy ập đến gần như cùng lúc. Khi vai trò “sinh viên” sắp kết thúc, những câu hỏi như “Mình sẽ sống như thế nào?”, “Điều gì là quan trọng với mình?”, “Mình đang hướng tới điều gì?” không còn có thể trì hoãn.

Thế nhưng, trong suốt quá trình học tập, rất ít ai được dạy cách đối diện với những câu hỏi này một cách nghiêm túc. Chúng ta học cách hoàn thành môn học, đạt chuẩn đầu ra, đáp ứng kỳ vọng – nhưng hiếm khi được trang bị kỹ năng để tự hỏi và tự trả lời những vấn đề nền tảng của đời sống.

Không ngạc nhiên khi nhiều sinh viên năm cuối cảm thấy mình như bị “ném” thẳng vào đời sống người lớn mà chưa kịp chuẩn bị tinh thần. Sự hoang mang lúc này không hẳn đến từ việc thiếu năng lực hay thiếu cố gắng, mà từ việc lần đầu tiên họ nhận ra rằng không còn ai trao sẵn ý nghĩa để mình bám vào.

Và chính trong khoảnh khắc ấy, khủng hoảng hiện sinh bắt đầu xuất hiện – không phải như một dấu hiệu của sự thất bại, mà như lời nhắc rằng từ đây, ý nghĩa cuộc đời sẽ là thứ mỗi người phải tự mình xây dựng.

Vì sao giai đoạn chuyển tiếp luôn gây bất an?

Giai đoạn chuyển tiếp trong đời người hiếm khi diễn ra một cách êm ái, và năm cuối đại học là một ví dụ rất điển hình. Từ góc nhìn Tâm lý học, những thời điểm chuyển vai trò thường đi kèm với cảm giác bất an không phải vì có điều gì “sai”, mà vì những nền tảng quen thuộc đang đồng loạt thay đổi.

Trước hết là sự mất cấu trúc. Khi còn đi học, đời sống của sinh viên được tổ chức sẵn: học kỳ nối tiếp học kỳ, môn học nối tiếp môn học, mọi nỗ lực đều có mốc thời gian và tiêu chí đánh giá rõ ràng. Ra trường đồng nghĩa với việc toàn bộ khung đỡ đó dần biến mất. Cá nhân không còn được dẫn dắt từng bước, mà phải tự thiết kế nhịp sống, mục tiêu và hướng đi cho mình.

Điều này đòi hỏi năng lực tự định hướng và tự chịu trách nhiệm – những kỹ năng tâm lý phức tạp mà không phải ai cũng được chuẩn bị đầy đủ trước đó. Khi cấu trúc bên ngoài rút lui, cảm giác lúng túng và lo âu là phản ứng rất tự nhiên.

Song song với đó là sự gia tăng mạnh mẽ của so sánh xã hội. Ở giai đoạn chuyển tiếp, những câu chuyện xung quanh rất dễ trở thành thước đo: người này đã có việc, người kia học tiếp thạc sĩ, người khác đã “định hình rõ con đường”. Trong khi ấy, bản thân mình lại chưa có câu trả lời chắc chắn nào.

Ở thời điểm này, so sánh hiếm khi tạo động lực. Trái lại, nó thường làm nổi bật cảm giác tụt lại phía sau, lạc lõng giữa dòng chảy chung, và khiến cá nhân nghi ngờ giá trị của chính mình. Bất an vì thế không chỉ đến từ tương lai mờ mịt, mà còn từ cảm giác mình đang “không theo kịp” những chuẩn mực xung quanh.

Cuối cùng là trạng thái danh tính bị treo lơ lửng. Cá nhân không còn hoàn toàn thuộc về vai trò “sinh viên”, nhưng cũng chưa thật sự bước vào vai trò “người đi làm”. Đây là trạng thái identity limbo – danh tính lưng chừng – nơi con người không biết mình nên tự gọi mình là ai, và mình đang đứng ở đâu trong xã hội.

Cảm giác “không thuộc về đâu cả” thường rất rõ ở giai đoạn này, và chính nó làm gia tăng trải nghiệm cô đơn, hoang mang và mất phương hướng.

Ba yếu tố này – mất cấu trúc, so sánh xã hội và danh tính lưng chừng – thường cùng lúc xuất hiện trong các giai đoạn chuyển tiếp. Khi cộng hưởng với nhau, chúng tạo nên cảm giác bất an mạnh mẽ, dễ bị hiểu nhầm là dấu hiệu của sự yếu kém.

Thực chất, đó chỉ là phản ứng tâm lý bình thường của con người khi đang rời khỏi một khung sống quen thuộc để bước vào một không gian mới chưa kịp được định hình.

Đối mặt với nỗi lo

Điều đáng lo, xét cho cùng, không nằm ở việc một người rơi vào khủng hoảng, mà nằm ở cách họ trốn tránh khủng hoảng đó. Khi cảm giác bất an xuất hiện, phản xạ rất phổ biến là tìm mọi cách để dập tắt nó càng nhanh càng tốt.

Nhiều sinh viên năm cuối cắm đầu xin việc cho kịp chạy theo “chuẩn mực xã hội”, vội vàng bám lấy những lựa chọn an toàn vì sợ bị bỏ lại phía sau, hoặc quay sang tự trách mình là yếu đuối, thiếu bản lĩnh, thiếu động lực. Những cách này có thể giúp cảm giác lo âu dịu đi tạm thời, nhưng hiếm khi giải quyết được vấn đề gốc rễ.

Từ góc nhìn hiện sinh, khủng hoảng không phải là thứ cần bị loại bỏ ngay lập tức. Ngược lại, nó là một tín hiệu tâm lý quan trọng, cho thấy con người đang đứng trước một câu hỏi có ý nghĩa đối với đời mình. Khủng hoảng xuất hiện khi cá nhân không còn có thể sống tiếp một cách vô thức, khi những khuôn mẫu cũ không còn đủ sức nâng đỡ, và khi câu hỏi về “mình đang sống để làm gì” bắt đầu trở nên không thể né tránh.

Nếu câu hỏi này bị phớt lờ, nó không biến mất. Nó chỉ bị đẩy lùi sang một giai đoạn khác của cuộc đời – thường là muộn hơn, và khi quay lại, nó thường đau hơn vì đã bị tích tụ quá lâu.

Viktor Frankl gọi trạng thái này là “khoảng trống hiện sinh” – khi con người cảm thấy đời sống của mình thiếu ý nghĩa, dù bề ngoài mọi thứ vẫn có vẻ ổn định (Frankl, 1969). Một người có thể có công việc, có thu nhập, có những dấu hiệu thành công mà xã hội công nhận, nhưng bên trong vẫn cảm thấy trống rỗng và lạc hướng.

Theo Frankl, chính việc né tránh những câu hỏi hiện sinh mới khiến khoảng trống này ngày càng rộng ra, chứ không phải bản thân khủng hoảng.

Vì vậy, điều quan trọng không phải là nhanh chóng “thoát khỏi” khủng hoảng, mà là dám ở lại với nó đủ lâu để lắng nghe. Khủng hoảng, trong ý nghĩa này, không phải kẻ thù của sự ổn định tâm lý, mà là cánh cửa dẫn con người đến một tầng ý thức sâu hơn về bản thân và cuộc sống. Khi được nhìn nhận và nâng đỡ đúng cách, nó không làm con người yếu đi, mà buộc họ phải sống có trách nhiệm hơn với những lựa chọn của chính mình.

Có thể làm gì với khủng hoảng này?

Khi đối diện với khủng hoảng hiện sinh, phản xạ quen thuộc của nhiều người là tìm một “cách sửa nhanh”: nghĩ tích cực hơn, ép mình lạc quan, hoặc tự nhủ rằng chỉ cần bớt so sánh thì mọi thứ sẽ ổn. Nhưng những cách này thường chỉ chạm vào bề mặt của vấn đề. Chúng có thể làm cảm xúc dịu lại trong chốc lát, nhưng hiếm khi giúp con người hiểu được điều gì đang thực sự diễn ra bên trong mình.

Từ góc nhìn Tâm lý học, là chấp nhận rằng mình đang ở trong một giai đoạn không chắc chắn, và coi sự bấp bênh này như một phần bình thường của quá trình trưởng thành. Khủng hoảng không phải dấu hiệu cho thấy cá nhân đang đi sai đường, mà là dấu hiệu cho thấy họ đã bước đến một ngưỡng mà những câu trả lời cũ không còn đủ sức nâng đỡ nữa.

Việc cho phép bản thân được lúng túng, được chậm lại, đôi khi chính là bước đầu tiên để tái định hình đời sống một cách có ý thức hơn.

Trong liệu pháp ý nghĩa, Viktor Frankl không bắt đầu bằng câu hỏi quen thuộc “Bạn muốn gì?”, mà bằng một câu hỏi đảo chiều hơn: “Cuộc đời đang đòi hỏi gì từ bạn ở giai đoạn này?” (Frankl, 1984). Cách đặt vấn đề này chuyển trọng tâm từ việc tìm kiếm một đáp án hoàn hảo sang việc nhận diện trách nhiệm cá nhân trước hoàn cảnh hiện tại.

Đôi khi, câu trả lời không phải là một nghề nghiệp cụ thể hay một kế hoạch rõ ràng, mà là học cách đứng vững với những lựa chọn của mình, học cách sống chung với bất định, và chấp nhận rằng ý nghĩa không đến từ một quyết định duy nhất, mà từ chuỗi những quyết định nhỏ được thực hiện một cách có trách nhiệm.

Liệu pháp logotherapy cho rằng con người có thể tìm thấy ý nghĩa qua ba con đường khác nhau (Frankl, 1984; Devoe, 2012):

• Thứ nhất là tạo ra giá trị bằng hành động, khi cá nhân đóng góp điều gì đó cho thế giới thông qua công việc, học tập hoặc những việc mình làm mỗi ngày.
• Thứ hai là trải nghiệm thế giới và các mối quan hệ, nơi ý nghĩa nảy sinh từ việc kết nối, yêu thương và cảm nhận sâu sắc những gì cuộc sống mang lại.
• Và cuối cùng là lựa chọn thái độ trước những đau khổ không thể tránh khỏi, khi con người không còn quyền thay đổi hoàn cảnh, nhưng vẫn còn quyền lựa chọn cách mình đối diện với nó.

Nhìn theo cách này, khủng hoảng hiện sinh không đòi hỏi một câu trả lời tức thì. Nó đòi hỏi sự hiện diện, sự trung thực với chính mình, và một quá trình xây dựng ý nghĩa từng bước. Không cần phải biết ngay mình sẽ trở thành ai trong mười năm tới. Đôi khi, điều đủ tốt ở thời điểm này chỉ là sống trọn vẹn với câu hỏi đang hiện diện, và cho phép mình lớn lên cùng chính sự bất định đó.

Lời kết

Nếu bạn là sinh viên năm cuối và đang thấy mình lạc lõng, mệt mỏi, hoang mang về tương lai, hãy nhớ điều này: bạn không hư, không chậm, và không một mình.

Bạn chỉ đang đứng trước một ngưỡng cửa mà hầu như ai đi qua cũng phải chùn chân ít nhiều. Khủng hoảng không phải dấu hiệu bạn thất bại. Nó là dấu hiệu bạn đang thật sự bước vào đời sống của chính mình.

Và đôi khi, việc dám đặt câu hỏi “Tôi là ai?” đã là một bước rất nghiêm túc rồi.

Xem thêm: Liệu pháp ý nghĩa (Logotherapy) về sự suy diễn

Tài liệu tham khảo

Devoe, D. (2012). Viktor Frankl’s logotherapy: The search for purpose and meaning. Inquiries Journal, 4(07). http://www.inquiriesjournal.com/articles/660/viktor-frankls-logotherapy-the-search-for-purpose-and-meaning
Frankl, V. E. (1969). The will to meaning: Foundations and applications of logotherapy. World Publishing.
Frankl, V. E. (1984). Man’s search for meaning. Beacon Press.