Mang thai ngoài ý muốn không đồng nghĩa với việc trẻ sinh ra sẽ có quá trình phát triển tâm lý bất lợi. Tuy nhiên, hoàn cảnh mang thai có thể ảnh hưởng đến tâm lý của cha mẹ, mức độ chuẩn bị cho vai trò làm cha mẹ và môi trường mà trẻ được nuôi dưỡng sau khi chào đời.
Vì vậy, khi tìm hiểu về ảnh hưởng của mang thai ngoài ý muốn đối với trẻ, cần xem xét không chỉ tình trạng thai kỳ mà còn cách cha mẹ và gia đình đáp ứng các nhu cầu thể chất, cảm xúc và xã hội của trẻ trong suốt quá trình lớn lên.
Mang thai ngoài ý muốn là gì?

Mang thai ngoài ý muốn (unintended pregnancy) là thai kỳ xảy ra vào thời điểm người phụ nữ chưa mong muốn có con hoặc mong muốn có con trong tương lai nhưng chưa muốn mang thai tại thời điểm đó. Guttmacher Institute phân biệt hai trường hợp chính là “wanted later” – mong muốn có con nhưng vào thời điểm muộn hơn – và “unwanted” – không mong muốn mang thai tại thời điểm đó hoặc trong tương lai (Guttmacher Institute, 2019).
Theo dữ liệu của Guttmacher Institute, năm 2011 có khoảng 6,1 triệu thai kỳ tại Hoa Kỳ và 45% trong số đó là mang thai ngoài ý muốn. Trong số những người mang thai ngoài ý muốn, không tính trường hợp sảy thai, 42% kết thúc bằng phá thai và 58% dẫn đến sinh con (Guttmacher Institute, 2019). Điều này cho thấy việc một đứa trẻ được sinh ra từ việc mang thai ngoài ý muốn không phải là một hiện tượng hiếm gặp.
Trong ngôn ngữ phổ thông, những trẻ này đôi khi được gọi là “oops baby” hay “đứa con ngoài ý muốn”. Tuy nhiên, đây không phải là thuật ngữ chuyên môn hay chẩn đoán trong tâm lý học. Khi viết trong bối cảnh học thuật, nên sử dụng các cách diễn đạt trung tính như “trẻ được sinh ra từ việc mang thai ngoài ý muốn” hoặc “trẻ sinh ra từ thai kỳ ngoài kế hoạch”.
Sự phát triển của trẻ diễn ra như thế nào?
Phát triển trẻ em là một quá trình liên tục, bao gồm nhiều phương diện như thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, cảm xúc, xã hội và hành vi. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau, vì vậy các mốc phát triển chỉ nên được xem là những tiêu chuẩn tham khảo. Quá trình này chịu ảnh hưởng đồng thời từ đặc điểm cá nhân và môi trường mà trẻ lớn lên (Berk, 2018).
Theo lý thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget, trẻ trải qua bốn giai đoạn chính: cảm giác – vận động (0–2 tuổi), tiền thao tác (2–7 tuổi), thao tác cụ thể (7–11 tuổi) và thao tác hình thức (từ khoảng 12 tuổi) (Piaget, 1952). Những giai đoạn này phản ánh sự thay đổi trong cách trẻ tiếp nhận thông tin, tư duy và giải quyết vấn đề.
Bên cạnh nhận thức, mối quan hệ giữa trẻ và người chăm sóc có vai trò quan trọng đối với sự phát triển cảm xúc và xã hội. Theo Bowlby (1982), sự gắn bó ổn định với người chăm sóc có thể tạo nền tảng an toàn để trẻ khám phá môi trường và hình thành các mối quan hệ về sau. Đồng thời, môi trường gia đình, trường học và xã hội cũng tác động đến quá trình phát triển của trẻ (Bronfenbrenner, 1979).
Vì vậy, khi đánh giá sự phát triển của trẻ, đặc biệt là trẻ sinh ra từ thai kỳ ngoài dự định, cần xem xét toàn diện mối quan hệ cha mẹ – con cái, chất lượng chăm sóc và môi trường sống, thay vì chỉ dựa vào hoàn cảnh trẻ được sinh ra.
Những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý của trẻ

Sự phát triển tâm lý của trẻ không được quyết định bởi một yếu tố duy nhất. Di truyền, môi trường sống, dinh dưỡng, điều kiện kinh tế – xã hội và cách cha mẹ tương tác với trẻ đều có thể góp phần hình thành quá trình phát triển.
- Di truyền có liên quan đến nhiều đặc điểm của trẻ, từ những đặc điểm thể chất đến một số khuynh hướng liên quan đến khả năng nhận thức và hành vi. Tuy nhiên, di truyền không hoạt động một cách tách biệt với môi trường. Những trải nghiệm mà trẻ có được trong gia đình và xã hội cũng có thể ảnh hưởng đến cách các đặc điểm này được biểu hiện.
- Môi trường gia đình là một yếu tố đặc biệt quan trọng. Một trẻ được lớn lên trong môi trường ổn định, có sự quan tâm và hỗ trợ thường xuyên sẽ có những điều kiện phát triển khác với trẻ thường xuyên phải đối mặt với xung đột, bỏ bê hoặc thiếu sự chăm sóc. Chính vì vậy, việc đánh giá sự phát triển của trẻ sinh ra từ thai kỳ ngoài dự định cần xem xét cả hoàn cảnh sống sau khi trẻ chào đời.
- Thái độ và hành vi của cha mẹ cũng có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm của trẻ. Cha mẹ không chỉ cung cấp sự chăm sóc vật chất mà còn tạo ra môi trường cảm xúc để trẻ học cách nhận diện cảm xúc, điều chỉnh hành vi và hình thành các mối quan hệ xã hội.
Cha mẹ nhìn nhận trẻ ảnh hưởng thế nào đến sự phát triển?
Việc cha mẹ cảm nhận và phản ứng như thế nào trước sự xuất hiện của trẻ có thể liên quan đến chất lượng mối quan hệ cha mẹ – con cái. Mang thai ngoài ý muốn có thể khiến cha mẹ trải qua nhiều cảm xúc khác nhau, chẳng hạn như bất ngờ, lo lắng, căng thẳng hoặc chưa sẵn sàng. Những cảm xúc này không đồng nghĩa với việc cha mẹ sẽ không yêu thương hoặc chăm sóc trẻ.
Nghiên cứu của Nelson và O’Brien (2012) cho thấy mối liên hệ giữa mang thai ngoài ý muốn và chất lượng quan hệ mẹ – con về sau có thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố trung gian, đặc biệt là căng thẳng trong việc nuôi dạy con và các triệu chứng trầm cảm của người mẹ.
Trong nhóm những người lần đầu làm mẹ, mang thai ngoài ý muốn kết hợp với mức độ căng thẳng nuôi dạy cao có liên quan đến nhiều triệu chứng trầm cảm hơn trong những năm đầu đời của trẻ; các triệu chứng này lại liên quan đến chất lượng quan hệ mẹ – con khi trẻ bước vào tuổi vị thành niên (Nelson & O’Brien, 2012).
Điều này cho thấy không nên kết luận rằng bản thân việc “không được lên kế hoạch” sẽ trực tiếp tạo ra vấn đề tâm lý ở trẻ. Thay vào đó, cần quan tâm đến những trải nghiệm diễn ra sau khi trẻ được sinh ra, đặc biệt là chất lượng chăm sóc và mối quan hệ giữa trẻ với người chăm sóc.
Phát triển cảm xúc và xã hội ở trẻ sinh ra ngoài dự định

Phát triển cảm xúc và xã hội liên quan đến khả năng nhận diện cảm xúc, điều chỉnh cảm xúc, xây dựng mối quan hệ và thích nghi với môi trường xã hội. Trong những năm đầu đời, trẻ học những kỹ năng này phần lớn thông qua tương tác với người chăm sóc.
Một số nghiên cứu cho thấy tình trạng mong muốn thai kỳ của cha mẹ có thể liên quan đến sự phát triển cảm xúc – xã hội của trẻ. Saleem và Surkan (2014), sử dụng dữ liệu từ Early Childhood Longitudinal Study-Birth Cohort, nhận thấy tình trạng mang thai ngoài ý muốn ở người mẹ có mối liên hệ với điểm số phát triển cảm xúc – xã hội thấp hơn ở trẻ mẫu giáo.
Sự không đồng nhất giữa mong muốn của cha và mẹ đối với thai kỳ cũng có liên quan đến kết quả phát triển cảm xúc – xã hội kém thuận lợi hơn trong một số phân tích.
Tuy nhiên, những kết quả này không có nghĩa rằng trẻ sinh ra từ việc mang thai ngoài ý muốn chắc chắn gặp khó khăn về cảm xúc hoặc quan hệ xã hội. Mối liên hệ giữa mang thai ngoài ý muốn và sự phát triển của trẻ có thể chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác, chẳng hạn như sức khỏe tinh thần của cha mẹ, mức độ căng thẳng trong gia đình, điều kiện kinh tế và chất lượng chăm sóc.
Một nghiên cứu đoàn hệ lớn trên 9.621 trẻ thuộc Generation R Study cũng cho thấy trẻ sinh ra khi mẹ mang thai ngoài ý muốn có nhiều vấn đề về hành vi hướng nội và hướng ngoại hơn so với trẻ sinh ra từ thai kỳ được lên kế hoạch, đặc biệt khi người mẹ có cảm xúc mâu thuẫn kéo dài về thai kỳ. Nghiên cứu đồng thời cho thấy việc giảm trầm cảm sau sinh về mặt giả định có thể làm giảm một phần sự khác biệt về vấn đề hành vi giữa các nhóm (Enthoven et al., 2024).
Phát triển nhận thức và khả năng học tập
So với phát triển cảm xúc và hành vi, bằng chứng về mối liên hệ trực tiếp giữa thai kỳ ngoài dự định và phát triển nhận thức vẫn phức tạp hơn. Không nên cho rằng trẻ sinh ra từ thai kỳ ngoài kế hoạch sẽ có khả năng học tập hoặc nhận thức kém hơn.
Một tổng quan phạm vi hệ thống của Delgado-Ron và Janus (2023), xem xét các nghiên cứu về mối liên hệ giữa ý định mang thai và phát triển trẻ em, cho thấy nhìn chung mang thai ngoài ý muốn hoặc ngoài kế hoạch có xu hướng liên quan đến kết quả phát triển kém thuận lợi hơn so với thai kỳ được mong muốn hoặc lên kế hoạch.
Tuy nhiên, các nghiên cứu được tổng hợp có sự khác biệt về thiết kế, quần thể nghiên cứu, cách xác định “mang thai ngoài ý muốn” và cách đánh giá sự phát triển. Vì vậy, cần thận trọng khi diễn giải mối liên hệ này như một quan hệ nhân quả.
Môi trường sau sinh có thể là một phần quan trọng trong quá trình này. Nếu gia đình gặp căng thẳng kinh tế, xung đột kéo dài, thiếu sự ổn định hoặc trẻ phải trải qua bỏ bê và bạo hành, những trải nghiệm đó có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, học tập và điều chỉnh hành vi của trẻ. Do đó, trong đánh giá tâm lý, cần xem xét các trải nghiệm thực tế của trẻ thay vì chỉ dựa vào tình trạng thai kỳ của người mẹ.
Gắn bó giữa cha mẹ và trẻ có vai trò gì?
Lý thuyết gắn bó nhấn mạnh vai trò của mối quan hệ giữa trẻ và người chăm sóc trong quá trình phát triển. Khi người chăm sóc phản hồi tương đối ổn định và phù hợp với nhu cầu của trẻ, trẻ có cơ hội hình thành cảm giác an toàn và sử dụng mối quan hệ này như một nền tảng để khám phá môi trường.
Đối với trẻ sinh ra từ việc mang thai ngoài ý muốn, yếu tố quan trọng không phải là việc trẻ có “được lên kế hoạch” hay không, mà là trẻ có cảm nhận được sự an toàn, quan tâm và chấp nhận trong mối quan hệ với người chăm sóc hay không. Một thai kỳ ngoài kế hoạch vẫn có thể dẫn đến một mối quan hệ cha mẹ – con cái tích cực khi cha mẹ thích nghi tốt với vai trò mới và xây dựng được môi trường chăm sóc ổn định.
Ngược lại, nếu cha mẹ duy trì cảm giác thất vọng, tức giận hoặc căng thẳng mà không có sự hỗ trợ phù hợp, những cảm xúc này có thể ảnh hưởng đến cách họ tương tác với trẻ. Vì vậy, hỗ trợ cha mẹ cũng là một phần quan trọng trong việc hỗ trợ sự phát triển của trẻ.
Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ phát triển như thế nào?
Mang thai ngoài ý muốn có thể khiến cha mẹ trải qua nhiều cảm xúc và áp lực khác nhau, đặc biệt khi chưa có sự chuẩn bị đầy đủ về tâm lý, tài chính hoặc kế hoạch chăm sóc trẻ. Tuy nhiên, những khó khăn này không quyết định hoàn toàn quá trình phát triển của trẻ. Một môi trường gia đình ổn định, sự quan tâm phù hợp và cách cha mẹ đáp ứng nhu cầu của trẻ có thể góp phần tạo nền tảng tích cực cho sự phát triển thể chất, cảm xúc, xã hội và nhận thức.
Một số cách cha mẹ có thể áp dụng gồm:
- Quan tâm và đáp ứng cảm xúc của trẻ: Cha mẹ nên chú ý đến những biểu hiện cảm xúc của trẻ, đồng thời giúp trẻ nhận biết và gọi tên cảm xúc của mình. Thay vì chỉ yêu cầu trẻ ngừng khóc hoặc không được tức giận, cha mẹ có thể lắng nghe và phản hồi một cách bình tĩnh. Khi cảm xúc của trẻ được công nhận và đáp ứng phù hợp, trẻ có cơ hội dần phát triển khả năng tự điều chỉnh cảm xúc.
- Tăng cường tương tác tích cực: Những hoạt động hằng ngày như trò chuyện, đọc sách, chơi cùng trẻ, cùng ăn uống hoặc lắng nghe trẻ kể chuyện đều có thể tạo cơ hội xây dựng mối quan hệ cha mẹ – con cái. Điều quan trọng không nhất thiết là dành thật nhiều thời gian mà là sự hiện diện và phản hồi tích cực của cha mẹ trong những khoảng thời gian tương tác với trẻ.
- Thực hành đồng điều chỉnh cảm xúc: Khi trẻ căng thẳng, tức giận hoặc mất kiểm soát cảm xúc, cha mẹ có thể ở bên và giúp trẻ bình tĩnh trước khi yêu cầu trẻ giải quyết vấn đề. Tùy theo độ tuổi, cha mẹ có thể hướng dẫn trẻ hít thở sâu, uống nước, thay đổi không gian hoặc chuyển sang một hoạt động nhẹ nhàng. Quá trình này giúp trẻ học cách nhận diện trạng thái cảm xúc và từng bước hình thành kỹ năng tự điều chỉnh.
- Quan tâm đến cảm xúc của chính cha mẹ: Sau khi mang thai ngoài ý muốn, cha mẹ có thể trải qua cảm giác lo lắng, thất vọng, buồn bã, tức giận hoặc quá tải. Nếu những cảm xúc này kéo dài và không được xử lý, chúng có thể ảnh hưởng đến cách cha mẹ tương tác với trẻ. Vì vậy, cha mẹ nên nhận diện cảm xúc của bản thân, tìm kiếm sự chia sẻ từ người đáng tin cậy và chủ động tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc dịch vụ chăm sóc sức khỏe khi cảm thấy cần thiết.
- Xây dựng mạng lưới hỗ trợ: Sự hỗ trợ từ ông bà, người thân, bạn bè, cộng đồng hoặc các dịch vụ xã hội có thể giúp cha mẹ giảm bớt áp lực chăm sóc trẻ. Khi có thêm nguồn lực hỗ trợ, cha mẹ có thể có thời gian nghỉ ngơi, chăm sóc sức khỏe tinh thần và dành nhiều năng lượng hơn cho việc đáp ứng nhu cầu của trẻ.
- Tạo môi trường gia đình ổn định: Trẻ cần cảm nhận được sự an toàn, nhất quán và quan tâm trong cuộc sống hằng ngày. Cha mẹ có thể xây dựng những thói quen phù hợp như giờ ngủ, giờ ăn, thời gian vui chơi và học tập tương đối ổn định. Một môi trường sinh hoạt có tính dự đoán giúp trẻ cảm thấy an toàn và thuận lợi hơn trong quá trình phát triển.
Nhìn chung, điều quan trọng đối với trẻ sau mang thai ngoài ý muốn không chỉ là hoàn cảnh trẻ được sinh ra, mà còn là chất lượng chăm sóc và mối quan hệ với những người nuôi dưỡng trẻ. Khi cha mẹ nhận được sự hỗ trợ cần thiết và có khả năng đáp ứng tốt các nhu cầu thể chất, cảm xúc và xã hội của trẻ, trẻ vẫn có nhiều cơ hội phát triển tích cực.
Trẻ sinh ra từ việc mang thai ngoài ý muốn có phát triển bình thường không?
Câu trả lời là có thể. Không có cơ sở để xem việc trẻ được sinh ra từ việc mang thai ngoài ý muốn như một “nhãn” quyết định trước tương lai tâm lý của trẻ. Các nghiên cứu cho thấy có thể tồn tại mối liên hệ giữa mang thai ngoài ý muốn và một số kết quả phát triển hoặc hành vi, nhưng những mối liên hệ này thường gắn với nhiều yếu tố khác trong quá trình phát triển.
Đặc biệt, nghiên cứu của Nelson và O’Brien (2012) cho thấy tác động lâu dài có thể liên quan đến sự kết hợp giữa thai kỳ ngoài dự định, căng thẳng trong quá trình nuôi dạy và sức khỏe tinh thần của người mẹ. Nghiên cứu của Enthoven và cộng sự (2024) cũng nhấn mạnh vai trò của trầm cảm sau sinh trong sự khác biệt về vấn đề hành vi ở trẻ.
Vì vậy, thay vì đặt câu hỏi “Trẻ có phải là một oops baby hay không?”, cách tiếp cận phù hợp hơn trong tâm lý học phát triển là xem xét “Trẻ đang được nuôi dưỡng trong môi trường như thế nào và những nhu cầu phát triển của trẻ có được đáp ứng hay không?”
Một lời từ PSYEZ
Trẻ sinh ra từ việc mang thai ngoài ý muốn không nên bị gắn với một dự đoán tiêu cực về tương lai tâm lý. Sự phát triển của trẻ là kết quả của quá trình tương tác phức tạp giữa đặc điểm cá nhân, di truyền, môi trường và các mối quan hệ chăm sóc.
Các nghiên cứu hiện nay cho thấy việc mang thai ngoài ý muốn có thể liên quan đến một số khó khăn về hành vi, cảm xúc hoặc phát triển trong một số nhóm trẻ, nhưng những kết quả này không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả trực tiếp. Chất lượng quan hệ cha mẹ – con cái, sức khỏe tinh thần của cha mẹ, mức độ căng thẳng trong gia đình và sự ổn định của môi trường sống vẫn là những yếu tố cần được xem xét.
Do đó, điều quan trọng nhất đối với trẻ không phải là việc trẻ được sinh ra theo kế hoạch hay ngoài kế hoạch, mà là trẻ nhận được sự quan tâm, an toàn, chăm sóc và hỗ trợ như thế nào trong quá trình lớn lên.
Tài liệu tham khảo
Delgado-Ron, J. A., & Janus, M. (2023). Association between pregnancy planning or intention and early child development: A systematic scoping review. PLOS Global Public Health, 3(12), e0002636. https://doi.org/10.1371/journal.pgph.0002636
Enthoven, C. A., Labrecque, J. A., Koopman-Verhoeff, M. E., Lambregtse-van den Berg, M. P., Hillegers, M. H. J., El Marroun, H., & Jansen, P. W. (2024). Reducing behavior problems in children born after an unintended pregnancy: The Generation R study.Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 59, 2247–2258. https://doi.org/10.1007/s00127-024-02693-3
Guttmacher Institute. (2019, January). Unintended pregnancy in the United States. Guttmacher Institute.
Nelson, J. A., & O’Brien, M. (2012). Does an unplanned pregnancy have long-term implications for mother–child relationships?Journal of Family Issues, 33(4), 506–526. https://doi.org/10.1177/0192513X11420820
Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. International Universities Press.
Saleem, H. T., & Surkan, P. J. (2014). Parental pregnancy wantedness and child social-emotional development.Maternal and Child Health Journal, 18(4), 930–938. https://doi.org/10.1007/s10995-013-1320-z
Berk, L. E. (2018). Development through the lifespan (7th ed.). Pearson.
Bowlby, J. (1982). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books.
Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development. Harvard University Press.
Piaget, J. (1952). The origins of intelligence in children. International Universities Press.
